Esra'yla Hayata Dair

Siz de benim gibi ıhlamur çiçekleri, gül, hanımeli ve akasyayı her bulduğunuz yerde koklamayı sever misiniz? O an yaşanan şey yalnızca estetik bir zevk değildir; bedenimiz de bir şeylerin farkına varır, bir şeyler değişir. Bu çiçekler sadece güzel kokmuyor, beynimizde farklı etkiler de bırakıyor. Çünkü koku, beynin en doğrudan çalışan duyularından biridir. Görme, işitme ve dokunma bilgileri önce talamusa uğrar; orada işlenir, süzülür ve ardından beyin korteksinin ilgili bölgelerine yönlendirilir. Koku ise bu ara istasyonu atlar, doğrudan limbik sisteme ulaşır. Bir anda geçmişi hatırlatır, bir anda duyguyu değiştirir, bazen de dikkati toparlar. Bu etki, beynin yapısıyla doğrudan ilişkilidir. Beyin korteksinde yoğunlaşan gri madde; düşünme, öğrenme, hatırlama ve karar verme süreçlerinde aktif rol oynayan sinir hücrelerinden oluşur ve bu sistemin işleyişi yalnızca bilgiyle değil, çevresel uyarıcılarla da şekillenir. Yapılan araştırmalar, bazı bitki kokularının beyin fonksiyonları üzerinde...

Sekiz saat uyudunuz… Belki daha da fazla. Alarm çaldığında gözlerinizi açtınız ama bedeniniz bir türlü yataktan kalkmak istemedi. Gün boyunca zihniniz bulanık, dikkatiniz dağınık, içinizde açıklayamadığınız bir yorgunluk var. “Demek ki yeterince uyumuyorum” diyerek uyku sürenizi artırdınız; fakat değişen pek bir şey olmadı. Çünkü insan yalnızca uyuyarak dinlenmez. Oysa uyku, biyolojik olarak son derece aktif bir süreçtir. Uyurken beyin atık proteinleri temizler, sinir bağlantılarını yeniden düzenler, hafızayı pekiştirir. Vücut doku onarımını hızlandırır, bağışıklık sistemini güçlendirir, hormon dengesini yeniden kurar. Kısacası uyku, bir duraklamadan çok derinlemesine bir yenilenme sürecidir. Bu nedenle yeterli ve kaliteli uyku olmadan hiçbir dinlenme gerçek anlamda tamamlanamaz; temel taş odur. Ama yalnızca o taş yetmez. Çünkü ruhun, zihnin, bedenin ve duyguların ihtiyaç duyduğu dinlenme birbirinden farklıdır. Bazen beden yatakta saatler geçirir ama zihin hâlâ yorulmaya devam eder. B...

İnsanlık uzaya araç gönderiyor, yapay zekâ geliştiriyor, saniyeler içinde kıtalar arası iletişim kurabiliyor. Peki bütün bu ilerlemeye rağmen neden hâlâ mikroskobik bir virüs karşısında endişeye kapılıyoruz? Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) Hantavirüs açıklaması, bu soruyu yeniden gündeme taşıdı. Bir gemide başlayan vakalar zinciri ise küresel dünyada hastalıkların ne kadar hızlı yayılabileceğini yeniden gösterdi. Dünyanın bir ucunda ortaya çıkan bir hastalık, kısa süre içinde başka ülkelerde endişe oluşturabiliyor. Aslında bu tablo, insana önemli bir gerçeği yeniden hatırlatıyor: Teknoloji gelişse de insan bedeni hâlâ son derece hassas ve korunmaya muhtaç. Bazen gözle görülemeyecek kadar küçük bir virüs, hayatın akışını bir anda değiştirebiliyor; planları erteleyebiliyor, toplumları tedirgin edebiliyor. Modern çağın bütün imkânlarına rağmen insanın mutlak bir güç sahibi olmadığı gerçeği, sağlık krizlerinde daha açık hissediliyor. DSÖ'nün açıkladığı vaka zinciri, olayın ne kadar hızl...

İnsan beyninde motivasyon ve bağ kurma sistemleri, birbirini tamamlayan ancak zaman zaman farklı yönlere çeken iki güçlü mekanizma gibi çalışır. Biri bizi hedeflere ulaşmaya, yeni başarılar elde etmeye ve ödüller kazanmaya yönlendirirken; diğeri güvenli ilişkiler kurduğumuzda devreye girer, iç huzuru destekler ve bedenimizi sakinleştirir. Sanki beynimizin bir yanı sürekli “İlerle, daha fazlasını başar” derken, diğer yanı “Dur, bağ kur,huzur bul” diye fısıldar. Bu nedenle insanı yalnızca başarıya taşıyan sistemler, uzun vadeli mutluluğu açıklamakta yetersiz kalır. Çünkü insan başardıkça mutlu olsa da huzura, güvene ve aidiyete de ihtiyaç duyar. Ne var ki modern yaşam çoğu zaman bu hassas dengeyi koruyamaz. Bu dengenin bozulması önce zihinde başlar, ardından bedene yansır. İnsan bir hedefe ulaştığında kısa süreli bir sevinç ve tatmin yaşar. Bir süre sonra elde edilen başarı sıradanlaşır ve beyin yeni bir hedefin peşine düşer. Böylece ulaştığı noktaların tadını çıkaramadan kendini bitmey...

Bilgiye ulaşmanın kolaylaşmasıyla birlikte bir şeyleri kaybettiğimiz düşüncesi aslında yeni değil. Baskı makinesi ortaya çıktığında “Artık kimse ezberlemeyecek” denmişti. Hesap makinesi yaygınlaştığında ise “Kimse dört işlem yapamayacak” kaygısı dile getirilmişti. Hatta bilgisayarın ilk yıllarında bile, birçok kişi onun insanı tembelleştirecek, düşünmeye olan ihtiyacı azaltacak bir araç olacağından endişe ediyordu. Her defasında bu kaygıların bir yönü doğruydu; fakat netice hiçbir zaman sadece kayıptan ibaret olmadı. İnsan zihni, boşalan alanları çoğu zaman yeni becerilerle doldurmayı bildi. Bugün ise benzer bir hissiyatla karşı karşıyayız… Yapay zekâ, bizden neyi alıyor ve yerine ne koyuyor? Bir zamanlar bir konuyu araştırmak demek, kütüphanelerde saatler geçirmek, ansiklopediler arasında kaybolmak demekti. İlk bakışta zahmetli görünen bu süreç, aslında zihni diri tutan bir yolculuktu. Evet, belki yavaştı; belki bir bilgiye ulaşmak daha uzun sürüyordu. Ama tam da bu yüzden çok kıymet...